Kawa i zdrowie

Kofeina a sen

Technologia mapowania mózgu

Możliwość działania uzależniającego kofeiny była szeroko omawiana od wielu lat. U ludzi działa ona stymulująco na zachowanie i ma działanie nieznacznie wspomagające pracę organizmu, i prawdopodobnie to właśnie te właściwości kofeiny są odpowiedzialne za chęć regularnego spożywania tej substancji83. Ludzie mogą ją także pić ze względu na nawyki: możliwe działanie pobudzające kawy niekoniecznie jest związane tylko z kofeiną, ale może być także powiązane z przyjemnym zapachem i smakiem kawy, a także okolicznościami jej spożywania w otoczeniu innych ludzi84.

Więcej o kofeinie i jej wpływie na mózg można dowiedzieć się oglądając ten filmik.

Spożywanie narkotyków takich jak kokaina, morfina czy nikotyna prowadzi do aktywacji mezolimbicznego szlaku dopaminergicznego w mózgowych ośrodkach uzależnienia i nagrody już przy niewielkich dawkach.

  • W badaniach przedklinicznych stwierdzono, że kofeina podawana szczurom w dawkach odpowiadających tym spożywanym przez ludzi (1-5 mg/kg masy ciała, tj. 1-5 dużych filiżanek kawy spożytych jedna po drugiej) nie zwiększa metabolizmu energii85 ani nie zwiększa ilości uwalnianej dopaminy86,87 w tych ośrodkach.

Badanie to zostało także przeprowadzone na ludziach.

  • W jednym z badań podano osobom badanym kofeinę w ilości 3 mg/kg masy ciała, czyli odpowiednik 2 dużych filiżanek kawy. Pomiary przepływu krwi przez mózg u ludzi wskazały, podobnie jak u szczurów, że ośrodek uzależnienia nie został aktywowany, jednakże aktywowane zostały obszary odpowiadające za skupienie uwagi, czujność i uczucie niepokoju (obszar płata ciemieniowego), a także obszary kontrolujące funkcje wegetatywne (podwzgórze mózgu i część tylna wyspy mózgu)88.

W badaniu tym po raz pierwszy wykorzystano technologię “mapowania mózgu”, aby zbadać zależność od kofeiny u ludzi, i potwierdzono wyniki badań przedklinicznych, w których stwierdzono brak wpływu kofeiny na układ uzależnienia w mózgu86,87. Innymi słowy, kofeina nie spełnia kryteriów substancji uzależniającej na podstawie technologii mapowania mózgu.

Efekt odstawienia

Wśród objawów związanych z uzależnieniem od narkotyków są objawy odstawienia. W 2013 roku Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne opublikowało uaktualnioną wersję swojego Diagnostycznego i statystycznego podręcznika zaburzeń psychicznych (ang. DSM-5), w której przedstawiono standaryzowane kryteria klasyfikacji zaburzeń psychicznych. Po raz pierwszy od pierwszego wydania podręcznika w 1952 roku wspomniano o „objawach odstawienia kofeiny”. W podręczniku zdefiniowano to zjawisko jako syndrom wynikający z nagłego zaprzestania lub zmniejszenia ilości spożywania kofeiny u osób, które spożywały ją codziennie przez długi czas89.

Tylko niewielka podgrupa populacji spożywającej kawę/kofeinę cierpi na objawy odstawienia (ból głowy, zmniejszona czujność, senność). Objawy te zazwyczaj zaczynają się około 12-24 godziny po nagłym zaprzestaniu spożywania kofeiny i osiągają największą siłę po około 20-48 godzinach. Co ważne, można ich uniknąć jeśli stopniowo zmniejsza się spożycie kofeiny83.

  • W badaniu mierzącym prędkość przepływu krwi przez mózg, po podawaniu badanym 400 mg kofeiny lub placebo przez dwa tygodnie, stwierdzono, że nagłe zaprzestanie spożywania kofeiny powodowało, zgodnie z poprzednimi badaniami, istotne zwiększenie prędkości przepływu krwi przez mózg, co potwierdza powiązanie pomiędzy zmianami naczyniowymi i objawami odstawienia kofeiny takimi jak ból głowy, zwiększona senność czy zmniejszona czujność90.
  • Spożycie 250 mg kofeiny u osób regularnie spożywających kawę (średnia ilość spożywanej kofeiny 375 mg dziennie), po 30 godzinach abstynencji, także miało większy wpływ niż placebo na nastrój i czas reakcji w zadaniach wymagających podjęcia decyzji (tj. czas reakcji dla zadań, w których badani musieli wybrać jedną z dwóch lub więcej możliwości).
  • Kofeina zwiększa także selektywność uwagi i pamięć zarówno u osób, które zaprzestały spożywania kofeiny, jak i u osób, które podtrzymały ilość regularnie spożywanej kofeiny, co wskazuje, że nie ma dowodów na wpływ syndromu odstawienia na te markery sprawności umysłowej91.
  • W przeglądzie badań naukowych z 2012 roku analizowano rolę kofeiny jako wspomagacza sprawności i także stwierdzono, że korzystny wpływ kofeiny na zarówno proste, jak i skomplikowane zadania wymagające skupienia uwagi nie jest powiązany z syndromem odstawienia6.

W innym badaniu, w którym użyto ilościowo-perfuzyjnego obrazowania magnetycznego, także stwierdzono, że przepływ krwi przez mózg został zwiększony w okresie abstynencji od kofeiny i zmniejszony po spożyciu kofeiny, zarówno u osób, które zaprzestały spożycia, jak i kontynuowały spożycie kofeiny przed badaniem. W tym badaniu pokazano także, że u osób spożywających duże ilości kofeiny (950 mg/dziennie), układ naczyniowo-mózgowy powiązany z adenozyną miał ograniczoną możliwość rekompensowania dużych ilości spożywanej dziennie kofeiny. Jednakże badanie to jest ograniczone z powodu kilku czynników, w tym arbitralnej klasyfikacji dziennego spożywania kofeiny i możliwości zgłaszania przez badanych mniejszej niż faktyczna liczby objawów odstawienia92