Kawa i zdrowie

Kofeina a czujność – część 1

Kofeina a koncentracja na bodźcach wzrokowych

W wielu badaniach przeanalizowano wpływ spożywania kofeiny na skupienie uwagi na bodźcach wzrokowych. Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności przejrzał znaczną ilość badań naukowych i stwierdził, że kofeina zwiększa selektywność uwagi (skupienie się na konkretnym bodźcu) i przedłużoną koncentrację (podtrzymywanie skupienia uwagi przez dłuższy okres czasu)1. Zaobserwowano, że porcja 75 mg kofeiny zwiększa skupienie uwagi1. Większe ilości spożywanej kawy nie zawsze przyczyniają się do dodatkowego zwiększenia czujności3,4. Uważa się, że związek pomiędzy poziomem pobudzenia i sprawnością wykonywania danej czynności można przedstawić w postaci odwróconej krzywej w kształcie litery U, tj. niewielka wydajność może wystąpić zarówno przy niedostatecznym, jak i nadmiernym pobudzeniu5.  W przeglądzie badań opublikowanym w 2012 roku zasugerowano, że kofeina polepsza sprawność wykonywania zarówno łatwych, jak i skomplikowanych zadań wymagających skupienia uwagi, podsumowując, że kofeina ma korzystny wpływ na koncentrację uwagi, i wpływ ten może być bardziej rozległy niż początkowo sądzono6

Gdy porównano wpływ kofeiny na skupienie uwagi u osób nieprzyzwyczajonych i przyzwyczajonych do spożywania kofeiny, wystąpiła zależność dawka-odpowiedź u osób nieprzyzwyczajonych do spożywania kofeiny, a najlepsze rezultaty koncentracji na bodźcach wzrokowych uzyskano przy spożyciu 200 mg kofeiny7. U osób regularnie spożywających kawę, ilość kofeiny potrzebna do zwiększenia czujności i skupienia uwagi na bodźcach wzrokowych była wyższa, tj. 400 mg8. Kofeina wspomaga także przetwarzanie bodźców językowych i zwiększa tempo wychwytywania błędów w mowie. Podobnie jak w innych badaniach, osoby spożywające małe ilości kofeiny osiągnęły najlepsze wyniki przy spożyciu 200 mg kofeiny, a osoby spożywające duże ilości kofeiny przy 400 mg9.

 

Wpływ kofeiny na skupienie uwagi

Osoby nieprzyzwyczajone do spożywania kofeiny
200 mg kofeiny Najlepsza dawka do zwiększenia skupienia uwagi na bodźcach wzrokowych.
Najlepsza dawka do polepszenia przetwarzania bodźców językowych i zwiększenia tempa wychwytywania błędów w mowie.

 

Osoby przyzwyczajone do spożywania kofeiny
400 mg kofeiny Najlepsza dawka do zwiększenia skupienia uwagi na bodźcach wzrokowych.
Najlepsza dawka do polepszenia przetwarzania bodźców językowych i zwiększenia tempa wychwytywania błędów w mowie.

 

Sama świadomość spożycia kofeiny może także wpłynąć na poziom skupienia uwagi i prędkość reakcji układu psychomotorycznego10. Odkrycia te są zgodne z wynikami przeprowadzonego badania obrazowego, w którym zaobserwowano, że kofeina i świadomość spożycia kofeiny aktywują te same obszary w mózgu, choć w mniejszym stopniu w przypadku samej świadomości spożycia kofeiny11. Na chwilę obecną nie zbadano mechanizmów psychologicznych kryjących się za taką zależnością.

Kofeina a czas reakcji

Jak dotąd szeroko omawiano pozytywny wpływ kofeiny na czujność i czas reakcji, a podsumowanie wszystkich dotyczących tej kwestii badań można znaleźć wśród publikacji Europejskiego Urzędu ds. Bezpieczeństwa Żywności1.

Inne badania potwierdziły dodatni wpływ kofeiny na czas reakcji, podczas gdy “czas percepcji” (poczucie płynącego czasu postrzegane przez daną jednostkę) oraz “czas produkcji” (czas potrzebny do wytworzenia czegoś w odpowiedzi na bodziec) zdają się być względnie niepodatne na działanie kofeiny. Oznacza to, że czas trwania reakcji i czas zapoczątkowania reakcji nie zawsze są współzależne12.

Kofeina, czujność a bezpieczeństwo w sytuacjach życia codziennego

Wpływ kofeiny na czujność jest zazwyczaj największy w sytuacjach, gdy poziom czujności danej osoby jest zmniejszony, jak na przykład w przypadku chorowania na przeziębienie13, popołudniowego spadku energii14 czy pracy w godzinach nocnych.

  • Stwierdzono, że kofeina ma działanie zmniejszające ryzyko wystąpienia zaburzeń poznawczych i spowodowania wypadków o około połowę u badanych spożywających ponad 220 mg kofeiny dziennie, gdy pracują oni w godzinach nocnych15.
  • Co więcej, kofeina zmniejsza ryzyko zaburzeń poznawczych u osób niepracujących16.

Dwa ostatnie badania wskazują, że spożywanie kofeiny ma korzystne działanie na wydajność i bezpieczeństwo.

Kofeina często jest spożywana krótko po przebudzeniu w celu zwiększenia czujności i zwalczenia inercji sennej.

  • Inercja senna charakteryzuje się spadkiem zręczności motorycznej i subiektywnym uczuciem wycieńczenia zaraz po gwałtownym przebudzeniu. Osłabiona czujność może wpływać na umiejętność radzenia sobie z zadaniami poznawczymi i fizycznymi. Inercja senna może być także określona jako chęć ponownego zaśnięcia.
  • Udowodniono, że kofeina może zwalczyć inercję senną, co częściowo wyjaśnia, dlaczego spożywanie napojów zawierających kofeinę po przebudzeniu jest takie popularne17.

Porównano także skuteczność spożywania kawy i drzemania w celu ułatwienia prowadzenia pojazdu w godzinach nocnych na długich trasach.

  • Zdaje się, że wypicie jednej mocnej kawy (125 ml zawierające 200 mg kofeiny) jest tak samo skuteczne jak 30-minutowa drzemka w celu zredukowania spadku zdolności do prowadzenia, bez wpływania na późniejszy sen18.
  • W badaniu przeprowadzonym w 2012 roku zaobserwowano, że subiektywna ocena jakości jazdy podczas symulacji dwugodzinnej monotonnej jazdy po autostradzie znacznie się podniosła w pierwszej godzinie po spożyciu jednej filiżanki kawy zawierającej 80 mg kofeiny19.
  • W innym badaniu także stwierdzono, że 30-minutowa przerwa obejmująca krótką drzemkę (poniżej 15 minut) lub wypicie kawy zawierającej 150-200 mg kofeiny były bardzo skuteczne w redukowaniu uczucia senności u kierowców. Działanie to było jeszcze skuteczniejsze, gdy połączono spożycie kawy z drzemką20. Spożycie takiej ilości kofeiny skutkowało także zmniejszoną ilością wypadków drogowych w trwającej 30 minut symulacji jazdy, przeprowadzonej w godzinach porannych po nieprzespanej nocy lub około dwie godziny po ograniczonej ilości snu21.
  • W badaniu kliniczno-kontrolnym stwierdzono, że napoje zawierające kofeinę, takie jak kawa, są związane ze zmniejszonym ryzykiem zderzenia się z innym pojazdem w przypadku kierowców silnikowych pojazdów użytkowych, jeżdżących w długie trasy22.
  • Kofeina o spowolnionym uwalnianiu (300 mg) przyczynia się do zmniejszania ryzyka nietrzymania się swojego pasa na drodze, zmiany prędkości czy powodowania wypadków w symulacji jazdy23.
  • Badanie przeprowadzone w 2015 roku wskazało, że spożywanie kawy zawierającej kofeinę (dostarczającej 150 mg kofeiny) może zmniejszyć uczucie senności u kierowców o 25%24.

Dane te wskazują, że kofeina może działać jako skuteczny środek zapobiegający osłabieniu sprawności związanej z pozbawieniem snu, szczególnie gdy nie ma czasu i miejsca na drzemkę.

Należy jednak pamiętać, że choć spożycie kofeiny w ilości 200-400 mg może zwiększyć czujność i zmniejszyć czas reakcji po spożyciu alkoholu, zaburzenia związane z alkoholem u kierowców nie zostaną wyeliminowane przy pomocy kofeiny25. Kierowcy zawsze powinni stosować się do wytycznych dotyczących bezpieczeństwa ruchu drogowego.

Więcej informacji na temat spożywania kawy i prowadzenia pojazdów można znaleźć tutaj oraz tutaj.